Sakset - kronikk i Dagen, 14.5.05
Nøytralitet – feil fokus!
Harald Myklebust
høgskolelektor ved NLA lærerhøgskolen

I ordskifte om kva som høver seg til bruk i evangelisk-kristen song & musikk med sine mange uttrykksformer, blir det lett ei avsporing ved å fokusere på kva som er nøytralt eller ikkje, i dette med synet på Gud-givne skapergode og i bruken av dei, - i ei verd med det vonde både i oss og omkring oss.

Teksten – det sentrale
Både i artiklar og reportasjar har Dagen hatt fleire innlegg som manar til varsemd, ja, med direkte diskvalifisering av musikkuttrykksformer som førekjem i våre kyrkjer og forsamlingar. Dei som hevdar slike synspunkt, er ikkje uvedkomande personar, så derfor kan det ha stor tyngde. Dette gjer at eg må få kome med nokre merknader, for å nyansere det heile. I hovudsak så sluttar eg meg til det vi i all vår gjerning, leke som lærde, det vere seg i teologi og musikk: Det er det som fører til Jesus Kristus, og ikkje ifrå han som vi må bruke av musikkverkemiddel, og då både som utgangspunkt – og mål: Det gudgjevne openberringsordet til frelse og kristenliv mellom både dei som trur og dei som ikkje trur.

Når så det vert hevda at i karismatiske samanhengar så overtek lovsongen som eit (nytt) nådemiddel, då stoggar eg opp og spør: Med kva for autoritet kan ein seie noko slikt? Er det noko i Ordet som gir ein innsyn i det, for ikkje å snakke om fullmakt til det? Det er gitt oss nådegåver til å prøve ånder, ja, og prøve det som vert forkynt på Ordet. Då må ein i «klartekst» syne det, og ikkje berre i «synsing» uttrykke seg, og det med autoritet!

Klassisk har det tekstlege – det verifiserbare (som kan kontrollerast) vore i fokus. Det er Ordet vi har fått – som ikkje skal leggast til eller trekkast ifrå.

I musikken snakkar vi om melodi, klang og rytme. Her har melodien – med sin tekstberande funksjon vore i sentrum. Korleis denne melodiføringa har vore i Bibelens song & salme, har vore umogeleg for oss å vite. Notesystemet var ikkje «oppfunne». Det nærast vi kan kome (og det er interessant) er å lytte til israel-folkets synagogesong, som sjølv etter 2000 års landsforvisning har greidd å ta vare på mange av sine song- & musikktradisjonar. I kva grad og på kva måte dei klanglege og rytmiske elementa har vorte nytta, har vi svært lite informasjon om.

GT – ei musikkoppkome
I GT finn vi eit rikt, frodig og mangfaldig song- & musikkliv, med opning for både det spontane og emosjonelle, - i poesi, og med klare utsegner om både melodiske, klanglege og rytmiske, for ikkje å snakke om dramatiske og liturgiske, ja, beint fram kroppslege uttrykksmåtar. Her kan eg vise til ulike overskrifter til t.d. Salmane som fortel om mange og ulike måtar å framføre songen på, med og utan instrument og rytme- og dramainnslag. Dette møter vi både i gudstenestelege samanhengar, men også i folkelege relasjonar. Ja, også i samband med avgudsdyrkinga møter vi det. Men vi høyrer om eit song- & musikkleiarskap som skulle setjast inn, til oppmuntring og rettleiing, og åtvaring der det måtte til. Og ikkje minst: Dette leiarskapet måtte respekterast. Men «lekfolket» som dei aller fleste var av (då som no), skulle få kome til sin rett i å tene både Gud og kvarandre. Her «stod alle likt». Men vi har ikkje noko som syner oss korleis musikken læt eller vart framført, heller ikkje om kva som berre måtte nyttast der eller der, fordi den eller dei formene/uttrykka var vonde (les: hadde ei vond åndsmakt i seg).

Då Gud valde seg ut levittane sine, helga han dei, og sette dei til teneste. No var ikkje det nokon garanti for at dei ikkje kunne falle i freisting for å misbruke sine preste-/levittenester med sine tale, song- & musikkgivnader (sjølv David «fann på» sitt). Ja, presteskapet var ofte på «ville vegar». Det les vi om i både dei historiske bøkene i GT og for ikkje å snakke om profetbøkene som sanneleg ikkje legg noko i mellom stundom i refsinga av både presteskapet og kongane. Dei var ikkje alltid å stole på, med «offerhaugane» med sine attributtar (kjenneteikn) som dei ikkje gjorde noko med, eller diverse sjølvtekne grep inn mot det gudstenestelege livet (etter påverknad av heidenske skikkar).

Slik var det, og må det vere i dag og: Det er ikkje alt som kan brukast, og i alle fall ikkje det som verkar kompromitterande: Stiller Guds heilage lov og vilje, - og evangeliet i eit dårleg/vanheilagt lys. Men det er personane med si sjel og si ånd som her må fokuserast på, og ikkje materialet med sine eigenskapar. Personane vert formidlarar eller berarar av ein Bodskap som må ut til alle, og ikkje berre til dei som er «innanfor». Då kan det skje at former – som slettes ikkje – og heldigvis, er statiske (les: vi må gjere det som David føreskreiv, som Esra, som Paulus, - for ikkje å snakke om Gregor den stor el. Luther, eller Sigvart Engeseth - som om desse seks personane uttrykte seg musikalsk på same måte?), men foranderlege og fornyande, og som kan gjere at fleire vert tekne vare på og fleire nye kjem til – inn i eit sunt og sant nådeliv og åndsliv i den truande forsamlinga anno 2004, med alle sine medlemar fylte av nådegåver og naturgåver.

Menneske- og kultursynet
Eitt moment til, som har vore lite framme: Menneskesynet. Det er ikkje tvil om at det heidenske synet som ligg i botnen av hellenismen frå fleire hundre år før Kristus, der det kroppslege fokuset med sine emosjonar og drifter måtte haldast nede/undertrykkast, også har hatt/fått sterk og lang tilslutnad i vår kyrkjesoge og kristendomsforståing. Ja, mykje talar for at NT sine skrifter ifrå Jesu liv og vandring i sin jødiske folkelege og religiøse kulturtradisjon (med sine song & musikkuttrykk!) også opplevde ei endring i sine uttrykksformer. GT sine frodige musikkuttrykk og former, som var komne til lenge før grekarane kome med sitt tankegods, vert tilsynelatande nedtona i NT.

Nettopp frå den antikke filosofien vart ein ført inn i tankar som at melodien er den opphøgde kunstarten, der teksten og tanken, det medvitne, måtte kome til sin rett. Så var det klangen med sine emosjonelle sider, som kunne vere farleg og «avsporande» ifrå den tekstlege konsentrasjon. Til slutt – og nedst på «rangstigen» kom rytmen som hadde sitt utgangspunkt i driftene og det forførande, med overslag til den sanselause og til tider ville råskapen.

Kva kan høve?
Eg vil ikkje her vere for tung på labben når eg skjønar så inderleg vel dei som oppgjennom tidene i varsemd for å «legge til eller trekke ifrå» openberringsordet, eller vere med på å føre vannære innover evangeliet, har stogga opp i beste fall, for å avvente bruken av nye uttrykk, - til at ein såg/opplevde kva som var i det som vart formidla av dei som nytta seg av «moderne» uttrykk.

I denne samanhengen vil eg berre nemne bruken av folketonane. Dei var alt anna enn velsedde («velhøyrde») i gudstenestelivet vårt – verdslege som dei var, «smittet av vantroens dynn». Kan vi ikkje smile litt av det i dag? Kvar hadde Brorson sine sterke og levekraftige salmar – den dag i dag – vore dersom ikkje pietistane braut med kyrkjelege «pålegg» og song seg frelste og glade nettopp i ei folkeleg musikalsk drakt? Eksempla er mange, mange.

Og har vi nokon garanti for sann kristeleg og åndeleg gehalt i songen vi nyttar på bedehuset med tre grep (D, A og G), i 3-delt takt (vals), og med tersen i ei over- eller understemme, og då med gitaren som støtteinstrument (jf.r Til strengespel som det står over mange av Bibelen sin Salmar), - og ikkje til orgel (som opp i mellomalderen var eit heidensk/verdsleg instrument)? Dette eigentleg likeså lite som om estetisk kyrkjemusikk i seg sjølv skulle ha ei meir frelsande kraft enn Ordet, Jesus Kristus ved sin talsmann Den Heilage Ande, som er det einaste namnet som gir eit evig liv.